Często członkowie rodziny pomagają przedsiębiorcy przy prowadzeniu pozarolniczej działalności gospodarczej. Generalnie pomoc takich osób w firmie uznawana jest za współpracę. Tym samym podlegają one ubezpieczeniom w ZUS na zasadach właściwych dla osób współpracujących przy prowadzeniu działalności gospodarczej. W taki też sposób rozlicza się za nich składki ubezpieczeniowe do ZUS. Od powyższej zasady istnieją jednak pewne wyjątki.

Definicja osoby współpracującej

Ustawodawca pojęcie osoby współpracującej m.in. z osobami prowadzącymi pozarolniczą działalność (a także z przedsiębiorcami korzystającymi z ulgi na start) uregulował w art. 8 ust. 11 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, zwanej ustawą systemową. Przepis ten wskazuje, że za osobę współpracującą z przedsiębiorcą uważa się małżonka, dzieci (własne, drugiego małżonka i przysposobione), rodziców, macochę i ojczyma oraz osoby przysposabiające. Przy czym wszystkie wymienione osoby mogą być uznane za współpracujące po spełnieniu dwóch warunków, tj. gdy:

  • pozostają z przedsiębiorcą (także korzystającym z ulgi na start) we wspólnym gospodarstwie domowym,
  • współpracują przy prowadzeniu pozarolniczej działalności przedsiębiorcy.

Wobec tego o statusie osoby współpracującej decydują trzy przesłanki, a mianowicie:

  • bycie w kręgu określonych osób bliskich,
  • pozostawanie członka rodziny we wspólnym gospodarstwie domowym,
  • współpraca przy prowadzeniu pozarolniczej działalności.

Co istotne, przesłanki te muszą występować łącznie.

Ponadto osobne zamieszkiwanie np. małżonków, którzy zawarli między sobą umowę o pracę, prowadzenie przez nich odrębnych gospodarstw domowych i brak wspólnego budżetu, to okoliczności pozwalające na przyjęcie, że nie zachodzi pomiędzy nimi współpraca przy prowadzeniu działalności gospodarczej co potwierdzają wyroki sądowe.

Zgłoszenie do ubezpieczeń w ZUS współpracownika

Co do zasady, współpracujący w firmie członek rodziny przedsiębiorcy (także korzystającego z ulgi na start) podlega obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym (czyli emerytalnemu, rentowemu i wypadkowemu) oraz ubezpieczeniu zdrowotnemu w ZUS. Zgłoszenia współpracownika do tych ubezpieczeń dokonuje osoba prowadząca działalność gospodarczą na formularzu ZUS ZUA, z kodem tytułu ubezpieczenia 05 11 X X.


Składki za osobę współpracującą

Przedsiębiorca (w tym także korzystający z ulgi na start) opłaca za osobę współpracującą przy prowadzeniu działalności gospodarczej składki do ZUS na zasadach dotyczących przedsiębiorcy opłacającego składki społeczne na ogólnych zasadach. Gdy współpracujący przy prowadzeniu działalności gospodarczej członek rodziny przedsiębiorcy podlega obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnym i rentowym, należy też naliczać i opłacać za niego składki na fundusze pozaubezpieczeniowe, czyli Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy. Z obowiązku ich opłacania przedsiębiorca będzie zwolniony, jeżeli współpracownik osiągnie wiek 55 lat (kobieta) lub 60 lat (mężczyzna). Przedsiębiorca nie opłaca natomiast za taką osobę składki na FGŚP (z pewnym wyjątkiem, co zostało wyjaśnione w dalszej treści artykułu).

Pomoc rodziny w firmie w ramach umowy o pracę

Zasadniczo każda osoba zatrudniona na podstawie umowy o pracę – dla celów ubezpieczeniowych w ZUS – traktowana jest jako pracownik. Podlega zatem z tego tytułu ubezpieczeniom społecznym i zdrowotnemu w ZUS. Zgłasza się ją do tych ubezpieczeń z kodem tytułu ubezpieczenia 01 10 X X i na zasadach odpowiednich dla tej grupy ubezpieczonych rozlicza się za nią składki do ZUS.

Nie w każdym przypadku powyższa zasada ma zastosowanie do członka rodziny przedsiębiorcy pomagającego mu w firmie na podstawie umowy o pracę, co określa art. 8 ust. 2a ustawy systemowej. Wynika z niego, że jeżeli pracownik spełnia kryteria określone dla osób współpracujących, o których mowa w ust. 11 – dla celów ubezpieczeń społecznych jest traktowany jako osoba współpracująca.

W judykaturze i doktrynie dość jednolicie przyjmuje się obecnie, że zawarcie umowy o pracę z członkiem rodziny nie powoduje nieważności takiej umowy. Obowiązuje ona strony z konsekwencjami w zakresie prawa pracy, jednakże dla celów ubezpieczeniowych w ZUS strona takiej umowy, określona jako pracownik, ma status osoby współpracującej niezależnie od podstawy zatrudnienia. Oznacza to, że współpraca pomiędzy np. małżonkami może być realizowana w ramach umowy o pracę, z tego tytułu nie powstaje jednak obowiązek ubezpieczeń w ZUS przewidziany dla pracowników, jeżeli małżonkowie pozostają we wspólnym gospodarstwie domowym, a wykonywanie pracy przez małżonka ma charakter współpracy przy prowadzeniu pozarolniczej działalności gospodarczej, co potwierdzają wyroki sądowe.

Z kolei SN wskazał, że istnienie zawartej umowy o pracę między osobą prowadzącą działalność pozarolniczą a członkiem rodziny (tu: małżonką) tej osoby, wykonującym czynności pracownicze w faktycznych warunkach współpracy przy prowadzeniu pozarolniczej działalności, powoduje objęcie tego członka rodziny ubezpieczeniami w ZUS z tytułu współpracy przy prowadzeniu działalności. To oznacza, że za każdy miesiąc kalendarzowy osoba taka powinna mieć naliczone składki ZUS na zasadach dotyczących osób współpracujących. Z tą jednak różnicą, że o ile z tytułu bezumownej współpracy przedsiębiorca nie nalicza za członka rodziny składki na FGŚP, to wymóg taki jest przewidziany przy zatrudnieniu takiej osoby na podstawie umowy o pracę.

Umowa o pracę z dzieckiem przedsiębiorcy

W katalogu osób uznanych za współpracujące z osobą prowadzącą działalność gospodarczą wymienione zostało m.in. dziecko przedsiębiorcy pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym oraz współpracujące przy prowadzeniu tej działalności. Za osobę taką nie uznaje się dziecka, z którym przedsiębiorca (rodzic) zawarł umowę o pracę w celu przygotowania zawodowego. Zatrudnienie dziecka na podstawie takiej umowy powoduje, że podlega ono ubezpieczeniom społecznym i zdrowotnemu w ZUS w sposób przewidziany dla pracowników młodocianych. Powinno zostać zgłoszone na druku ZUS ZUA do tych ubezpieczeń z kodem tytułu ubezpieczenia 01 20 X X (pracownik młodociany).

Etat małżonka w spółce

Za osobę współpracującą nie uważa się współmałżonka jednego ze wspólników spółki zatrudnionego w niej na podstawie umowy o pracę. Taką osobę zgłasza się do ubezpieczeń społecznych i zdrowotnego w ZUS jako pracownika. Wynika to stąd, że małżonek jednego ze wspólników spółki, który zawarł umowę o pracę z tą spółką, na gruncie przepisów ustawy systemowej nie jest traktowany jako osoba współpracująca przy prowadzeniu działalności, lecz posiada status pracownika. Dla ustalenia tytułu do ubezpieczeń w ZUS takiej osoby nie ma znaczenia fakt, że pozostaje ona z jednym ze wspólników tej spółki w związku małżeńskim i prowadzi z nim wspólne gospodarstwo domowe. Ma ona bowiem zawartą umowę o pracę ze spółką, a nie z konkretną osobą prowadzącą pozarolniczą działalność.

Podobnie jest w przypadku wspólnika jednoosobowej spółki z o.o., któremu w prowadzeniu spraw spółki pomaga członek rodziny (patrz ramka).

Praca na zleceniu to nie współpraca

Jeżeli małżonek osoby prowadzącej pozarolniczą działalność pozostaje z nią we wspólnym gospodarstwie domowym i współpracuje przy prowadzeniu pozarolniczej działalności, to podlega ubezpieczeniom w ZUS jako osoba współpracująca. Także współmałżonka zatrudnionego na podstawie umowy o pracę, który spełnia wymienione kryteria, uważa się za osobę współpracującą z przedsiębiorcą. Uregulowania te nie dotyczą jednak umowy zlecenia zawartej pomiędzy przedsiębiorcą i jego współmałżonkiem. W takiej bowiem sytuacji współmałżonek przedsiębiorcy ze zlecenia podlega obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym i zdrowotnemu w ZUS jako zleceniobiorca. Zgłasza się go do tych ubezpieczeń z kodem tytułu ubezpieczenia 04 11 X X. Bez znaczenia jest tutaj prowadzenie wspólnego gospodarstwa domowego przez te osoby. Członek rodziny wykonujący pracę na podstawie umowy zlecenia, nawet jeśli spełnia kryteria określone dla osób współpracujących, podlega ubezpieczeniom społecznym jako zleceniobiorca. Wykonywanie pracy na podstawie umowy zlecenia stanowi bowiem odrębny od współpracy przy prowadzeniu pozarolniczej działalności gospodarczej tytuł do ubezpieczeń społecznych.

Nieodpłatne zlecenie z rodziną

Wykonawcy umowy zlecenia (zleceniobiorcy) najczęściej należy się wynagrodzenie. Nie ma jednak żadnych przeciwwskazań, aby zleceniobiorca i zleceniodawca ustalili, że dana czynność prawna lub usługa będzie wykonywana nieodpłatnie.

W przypadku gdy zleceniobiorca wykonuje nieodpłatnie umowę zlecenia (z zawartej umowy zlecenia jednoznacznie wynika jej nieodpłatny charakter), to taka umowa nie powoduje dla niego powstania obowiązku. Można zatem uznać, że przedsiębiorca z tytułu zawarcia ze współmałżonkiem (pozostającym z nim we wspólnym gospodarstwie domowym) nieodpłatnej umowy zlecenia nie zgłasza takiej osoby do obowiązkowych ubezpieczeń w ZUS. Tym samym nie opłaca za taką osobę żadnych składek. Jednak organ rentowy ma w tej kwestii inne stanowisko. Uważa, że w przypadku zawarcia przez przedsiębiorcę z małżonkiem nieodpłatnej umowy zlecenia obowiązek ubezpieczeń społecznych powstanie w związku z wykonywaniem przez małżonka współpracy przy prowadzeniu pozarolniczej działalności gospodarczej. Stanowisko to potwierdził ZUS, że jeżeli współmałżonek przedsiębiorcy (pozostający z nim we wspólnym gospodarstwie domowym) wykonuje:

  • odpłatną umowę zlecenia – podlega ubezpieczeniom w ZUS jako zleceniobiorca,
  • nieodpłatną umowę zlecenia – podlega ubezpieczeniom w ZUS jako osoba współpracująca.

Źródło: www.gofin.pl